Nunyepedia:Tutorial d'asturianu
De Nunyepedia
Esti artículu ta n'obres, polo que pues albidrar que pues facer dos coses, o editalu pa que quede bien, o marchar col rau ente les pates .
| Lletra | Nome |
| Aa | a |
| Bb | be |
| Cc | ce |
| Dd | de |
| Ee | e |
| Ff | efe |
| Gg | gue |
| Hh | hache |
| Hi | i |
| Ll | ele |
| Mm | eme |
| Nn | ene |
| Ññ | eñe |
| Oo | o |
| Pp | pe |
| cu | |
| Rr | ere |
| Ss | ese |
| Tt | te |
| Uu | u |
| Vv | uve |
| Xx | xe |
| Yy | y griega o ye |
| Zz | ceda |
| Especiales | |
| Ļļ | Che Vaqueira |
| H. | Hache Aspirá |
Tabla de conteníos |
[editar] Gramática
[editar] L'Alfabetu
Nel alfabetu asturianu nun hai les lletres j, k nin w, d'otres llingües como'l castellanu. Tamién hai lletres propies como la Ļļe vaqueira "Ļļ" (propia del occidente asturianu) o l'hache aspirada "H." (propia del oriente).
[editar] Vocales
La llingua asturiana tien cinco vocales, lo mesmo que les otres llingües centrales de la Península, el castellanu y l'aragonés /a,e,i,o,u/ anque tamién ye cierto que na fala oral puen dase vocales zarraes o abiertes.
[editar] Distribución
Anque l'asturianu tien les mesmes vocales que'l castellanu la so distribución nes pallabres nun siempre ye la mesma. Asina l'asturianu tien diptongos en pallabres nes que'l castellanu nun los tien:
portiella(ast)/portilla(cas)
güeyu(ast)/ojo(cas)
Otres vegaes l'asturianu nun diptonga y el castellán sí, especialmente delantre d'una /n/:
fonte(ast)/ fuente(cas)
ponte(ast)/ puente(cas)
[editar] Vocales átones
Dellos de los rasgos caráuterísticos de les vocales átones n'asturianu (les vocales que nun lleven l'acentu) son la so debilidá y inestabilidá. Esto fai qu'en munches palabres alternen na fala dos vocales átones, especialmente o/u, e/i.
Asina ye fácil qu'alternen na fala oral prubín/ probín (de probe), foguera/fuguera (de fueu), neñín/niñín (de neñu) . Nestos casos les normes ortográfiques aconseyen que na llingua escrita se caltenga la vocal primitiva de la familia de pallabres (probín, neñín, foguera...)
[editar] Escritura del fonema /i/
-El fonema /i/ suel representase cola lletra i. Tamién nos diptongos y triptongos finales de pallabra, qu'en castellán escríbense con y.
la llei, el rei, yo toi, hai xente...
-El fonema /i/ represéntase cola lletra y n'asturianu en dos casos:
1)Pa escribir el pronome átonu -y de tercer persona del singular, en función de complementu indireutu*. Ye dicir el pronome qu'en castellanu ye "le".
díxo-y que sí (le dijo que sí), merqué-y daqué (le compré algo)
- Repara qu'esti pronome escríbese con un guión curtiu delantre.
2) Pa escribir la conxunción copulativa y.
Xabel y Sandra, el fíu y la fía.
[editar] Consonantes
L'asturianu tien 19 consonantes, el mesmu númberu que'l castellanu o'l gallegu.
Eso nun quier dicir que les consonantes seyan les mesmes. Dexando variantes aparte, l'asturianu nun tien la jota castellana y sí coincide col gallegu na x.
[editar] La xe asturiana
La lletra xe, representa n'asturianu un fonema caráuterísticu asemeyáu al inglés de shop, o al francés de chateau.
Enxamás s'escribe nin pronuncia nun bon asturianu x + i (atona) + vocal:
xana (non *xiana), roxu (non *roxiu), Xixón (non *Xixión).
[editar] El Fonema ll
Los bonos falantes d'asturianu estremen la /ll/ de la /y/ cuandu falen. Sicasí, yá ta mui espardida, pricipalmente ente les xeneraciones más moces y nes ciudaes el fenomenu conocíu comu yeismu.
El fonema /ll/ tien en delles zones del occidente y centru d'Asturies una variante que se conoz pol nome de ļļe vaqueira.
Cuando esta variante pasa a la llingua escrita represéntase cola lletra ll con dos puntinos embaxo("ļļ"). Esta lletra nun ye posible representala con llinguaxe html polo que cuandu queramos representar esti soníu vamos facelo con l.l, que ye la representación gráfica que meyor reproduz una aprosimación a la so pronunciación.
llobu (asturianu central-oriental) -----Ļļobu (asturianu occidental)
lluna (asturianu central-oriental) -----------Ļļuna (asturianu occidental)
El Valle (asturianu central-oriental) ------El Vaļļe (asturianu occidental)
[editar] Hache Aspirada
En delles zones del oriente d'Asturies esiste un soníu qu'equival a la f inicial del restu del asturianu. Esti soníu represéntase con una h con un puntu embaxu. La so pronunciación ye asemeyada a la de la h inicial inglesa (he, home...).
Énte la imposibilidá de reproducir esta grafía col htlm escribirémosla cola lletra h. pa estremar esti soníu de la h muda esistente n'asturianu.
H.acer (asturianu oriental)-----Facer (asturianu occidental-central), H.ueya (asturianu oriental) ----Fueya (asturianu occidental-central),
[editar] El Fonema /y/
El fonema /y/ represéntase cola lletra y.
En dellos casos la palabra asturiana anque seya asemeyada nun ye la mesma que la castellana equivalente, que ye con ll:
Ayer(conceyu), abeyota, afayar, choyu, poliya (o polía), maraviya (o maravía), etc.
[editar] L'acentu
Les normes d'acentuación n'asturianu son les mesmes qu'en castellanu*. Sicasí convién tener en cuenta delles coses:
- Lleven acentu:
- Toles pallabres agudes acabaes en vocal -n o -s.
- Toles pallabres llanes acabaes en consonante que nun seya nin -n, nin -s.
- Toles pallabres esdrúxules.
[editar] Monosílabos
Los monosílabos nun lleven acentu (tilde). Poro, repara nes pallabres que n'asturianu tienen una sílaba, anque en castellanu tengan más, y nun s'acentúen,
llau (lado), deu (dedo), mieu (miedo), soi, fui, dio
[editar] Diptongos y Tripongos
Los diptongos y triptongos acentúense (cuandu cumplan les normes xenerales d'acentuación) llantando l'acentu na vocal más abierta. (Les vocales abiertes sons zarraes, son /a/< /e/</o/ y les zarraes /i/</u/. Alcuerdate tamién que pa que consideremos qu'esiste un diptongu tien qu'haber una xuntura de dos sílabes y una d'elles tien de ser zarrada *(/i/ o /u/).
x: facéi, abogáu, castañéu.
- Repara que si nun hai una vocal zarrada nun se considera qu'hai diptongu y polo tanto nun s'acentúa. Asina abogaes ( non *abogáes), separtao (non *separtáo), etc.
[editar] Acentuación de formes con pronome pospuestu
Una de les carauterístiques más conocíes de la llingua asturiana ye la posposición al verbu del pronome en munches ocasiones (el pronome va tres del verbu). Asina ye comu s'acentúen les pallabres que s'alcuentren nesi casu:
a)Si una forma verbal lleva l'acentu por sí mesma, consérvalu al amesta-y ún o dos pronomes átonos:
Ex: mercó; mercólu, baxáis;baxáislu,algamó; algamóvoslo
b) Cuandu se-y amesta ún o dos pronomes átonos a una forma verbal que nun tien acentu por sí sola, prondráse-y si'l conxuntu resulta una pallabra esdrúxula:
presta, préstame, dixo, díxo-yos, falen, fálente.
c)El pronome -y (le en castellanu) cunta siempre comu una sílaba.
quita, quíta-y (quítale), dan, dán-ylo (se lo dan)
[editar] Acentuación diacrítica
Los acentos diacríticos úsense pa estremar una pallabra d'otra y tornar l'equivocu..
| Exemplu 1 | Exemplu 2 |
| a (preposición) | á (esclamativu) |
| ca (indefiníu) | cá (sustantivu (casa) |
| pá (nome | pa (preposición) |
| ún (pronome) | un (axetivu) |
| nún (en + ún) | nun (en + un, negación) |
| él (pronome) | el (artículu) |
| nél (en + él) | nel (en + el) |
| del (de + el) | d'él (de + él) |
| nós (nosotros/es) | nos (pronome átonu) |
| vós (vosotros/es) | vos (pronome átonu) |
| más (alverbiu) | mas (conxunción) y mas (plural de má) |
| tán (verbu tar) | tan (alverbiu de cantidá) |
| sé (verbu saber y verbu ser) | se (pronome átonu) |
| sí (afirmación) | si (condicional) |
| yá(alverbiu) | ya (conxunción "y") |
[editar] El guión curtiu
Emplégase, ente otros casos:
a) Delantre del pronome personal -y(le/se en castellanu) y nel so plural -yos (o -ys) (les/se en castellanu).
nun-y los merques, ¿quién-y lo traxo?, báxa-yos les maletes
b)Pa separtar una forma verbal terminada en -l, d'un pronome enclíticu lu, la lo, los, les.
Ye caru pero valir val-lo,
Si nun lo molisti, muel-lo
c) Pa separtar les formes verbales de 3ª persona del singular terminaes en -s del pronome enclíticu se.
La ropa cues-se rápido
[editar] Xéneru y númberu
Independientemente de les sos variadaes xeográfiques*, los nomes y los axetivos asturianos tienen, en xeneral, los siguientes significantes pal xéneru y pal númberu:
Femenín singular -a: La fía roxa (la hija rubia).
Femenín plural -es: Les fíes roxes (las hijas rubias).
Masculín singular -u: El fíu roxu (el hijo rubio).
Masculín plural: -os: Los fíos roxos(los hijos rubios).
- Esta ye la norma estandar basada na norfoloxía del asturianu central. Na zona más oriental d'Asturies el femenín plural ye en -as. Na zona occidental la inestabilidá de la vocal átona final ye mui grande polo que la realización depende de la zona y del mesmu falante. En xeneral n'occidente los plurales femeninos son en -as y los masculinos en -us.
- N'asturianu esisten el xéneru másculín y femenín, que presenten les terminaciones vistes enriba. Sicasí, n'asturianu esiste otra categoría morfolóxica independiente del xéneru y del númberu, que ye conocida pol nome de "Xeneru neutru". A esti xéneru dedicamos-y el Tema IV polo que nun vamos entrar agora na so descripción.
[editar] Otres terminaciones
Amás d'estes terminaciones hai otres como les que vemos nel cuadru d'embaxo.
Ye mui importante que repares bien en toles terminaciones. Observarás qu'unes palabres pierden la -d- intervocalica y otres non.
p.e: abogáu (non *abogadu)
En principiu pierden la -d- los masculinos singulares y los masculinos y femeninos plurales de munches palabres. Caltienen la -d- los femeninos singulares:
berrida, carbayeda, abogada
Otres palabres comu les que tan compuestes por -dor, -deru, o -doriu, caltienen siempre la -d- na llingua estandar:
panaderu, panadera, panaderos, panaderes (non *panaeru, *panaera, *panaeros, *panaeres) Plantía:Otresterminaciones
[editar] Diferencies de xéneru col castellanu
N'asturianu hai pallabres que nun tienen el mesmu xéneru que'l so equivalente castellanu: Plantía:Xéneros
[editar] Neutru materia
N'asturianu amás del masculín y el femenín los sustantivos (nomes) pueden presentar el llamáu xéneru neutru. Esta caracterítica consiste en que dellos nomes asturianos non cuntables, "de materia", en determinaes posiciones presenten una concordancia que nun ye masculina nin femenina.
Pero nun podemos dicir que'l neutru seya un xéneru porque tolos nomes que son neutros son, al empar, masculinos o femeninos; el neutru nun s'opón al masculín y el femenín sinón que convive con ellos.
El xéneru neutru nun se manifiesta, sacantes unes poques escepciones, nos propios nomes sinón nos axetivos que los acompañen. Los axetivos qu'acompañen a nomes neutros acaben xeneralmente na vocal -o, en cuenta de -u que ye la marca del masculín y -a que ye la marca del femenín.
- Asina : el neñu ye malu, la mesa ye mala, el carbón ye malo
El xéneru neutru aparez entós nos axetivos qu'acompañen a les palabres que se refieren a coses que nun son individualizables; que nun se pueden cuntar o dividir n'unidades.
L'aparición d'una corcordancia en neutru ye independiente de que'l nome seya masculín o femenín. Sólo importa que seya cuntable (individualizable) o non.
Asina alcontramos nomes masculinos que son tamién non cuntables y por ello l'axetivu col que concordien tien terminación -o.
Pan duro non *pan duru(pan ye un sustantivu non cuntable o "de materia".)
El maíz ye ruino non *el maíz ye ruinu(maíz ye un nome non cuntable o "de materia").
Pero tamién hai nomes femeninos que son non cuntables o "de materia", polo que concordien en -o
- L'arena ta seco non l'arena ta seca
- La lleche cuayao non la lleche cuayada
Dende un puntu de vista científicu nun se pue dicir que'l neutru seya un xéneru, sinón una categoría independiente dl xéneru y del númberu. Por razones pedagóxiques vamos caltener la definición tradicional que lu considera un xéneru.
[editar] ¿Cuándo aparez el neutru?
La concordancia del nome non cuntable ( o de "materia" ) col axetivu neutru namás se da en posiciones concretes:
a)Axetivu pospuestu, atributivu o en función nominal; ye dicir, cuandu l'axetivu va tres del nome, non primero.
la lleña seco
la sidra nuevo
el carbón bono
Si l'axetivu se pon delantre del nome (posición antepuesta), la concordancia neutra desaparez y l'axetivu tien la forma masculina o femenina;
la seca lleña
la nueva sidra
el bon carbón
b) Nos nomes singulares.
Nos plurales nun esiste la concordancia neutra.
[editar] Nomes con doble posibilidá
Hai nomes que pueden referise xenericamente a un conxuntu non dividíu n'unidaes, o una clas y por ello ser nomes de materia o cuntables y al empar referise a unidaes polo que son tamién incuntables.
Estos nomes suelen ser nomes cuntables (masculinos o femeninos) que pasen a espresar conceutos non contables. Asina los nomes de fruta o vexetales presenten la doble posibilidá.
La so concordancia sedrá en neutru o non según seyan una o otra cosa.
La fueya seca (una fueya)/ la fueya seco (conxuntu de fueyes)
Apúrreme una fueya seca pero Apúrreme la fueya seco(como materia)
El café malu (un café)/ el cafe malo (clas de café)
Nunes poques ocasiones esta doble posibilidá manifiéstase tamién nel nome pola so terminación en -o
Un fierru ferruñosu (nome cuntable)/ Fierro ferruñoso
Un filu blancu (nome cuntable)/ Filo blanco
Un pelu roxu/ Pelo roxo
[editar] Exemplos de nomes neutros
Nomes non-cuntables qu'indiquen materia, cantidá indeterminada o valor coleutivu; l'arena, la llana, la xente, el vinu, la lleche, la madera, el carbón, la herba, la carne, la fruta, la fariña, el trigu, la sidra, la lleche, el cristal, el papel, la ropa...
[editar] Emplegu de los axetivos neutros
Amás de na corcordancia colos nomes "de materia" los axetivos neutros (los acabaos en -o) usense tamién n'asturianu nestos casos:
a) Na concordancia col infinitivu d'un verbu;
Correr ye bono
Correr tolos díes ye bono
b) Na concordancia colos demostrativos neutros esto, eso, o aquello.
Aquello foi mui prestoso non *prestosu.
c)Na concordancia colos indefiníos neutros daqué(algo) o nada.
Equí hai daqué feo
Equí nun hai nada feo
d) Na concordancia colos interrogativos neutros cuánto o cuálo:
¿Cúalo ye barato?
e) Na concordancia con una oración nominalizada por /que/:
Que bebas ye malo
f)Si l'axetivu ta precedíu pol artículu neutru lo:
lo ferruñoso [la ferramienta ferruñoso] tirélo
lo asturiano [la sidra asturiano] gústame más que lo otro
[editar] Pronomes
[editar] Los pronomes personales átonos
Una de les carauterístiques más definitories de la llingua asturiana ye l'asitiamientu de los pronomes átonos. Ésta ye mui asemeyada a la de la llingua gallega o potuguesa y estrémase abondo de la castellana.
La so colocación más común ye tres del verbu col que van (postpuestos):
Exemplos:
Pronomes de complementu direutu (lu, la, los, les, lo):
Comiólu (lo comió)
Tienles en casa (las tiene en casa)
Tráxolos pela nueche (los trajo por la noche)
Pronomes de complementu indereutu (-y, -yos, le, les en castellanu):
Tráxo-y los llibros pela nueche (le trajo los libros por la noche)
Tráxo-yos los llibros pela nueche (les trajo los libros por la noche)
N'asturianu los pronomes átonos nun pueden dir aniciando frase. Nun son correutes les frases del tipu:
- Me lo dixisti
- Te lo dixo?
- Y lo dices mañana.
[editar] Escepciones
La posición normal n'asturianu ye, comu diximos enantes, postpuesta pero hai delles circunstancies que faen que los pronomes pasen a asitiase delantre del verbu (proclisis):
[editar] Negación
Cuando la negación forma grupu fónicu col restu de la frase pasa'l pronome delantre del verbu:
Asina dicimos Dixístimelo (me lo dijiste) pero Nun me lo dixisti
- Nun dixístimelo sedría una frase mal fecha n'asturianu.
[editar] Interrogatives y esclamatives
Nes frases interrogatives y esclamatives con relativos tónicos (con acentu) (quién, cuándu, cómu, cuánto, qué...)
Exemplos:
¿Quién lo dixo?
¿Cuándo lo dixo?
¿Cómo lo dixo?
¿Qué-yos dixo? (Qué les dijo?)
[editar] Oraciones subordinaes
L'asturianu valse de la proclisis (l'asitiamientu de los pronomes delantre del verbu) pa sorrayar la subordinación:
Una frase comu:
Féxo-y la comida (Le hizo la comida)
Al tar subordinada a otra cambia l'asitiamientu de los pronomes:
Diz que-y fexo la comida (Dice que le hizo la comida)
Sustantives:
Dixo que-y lo traxeren (Dijo que se lo trajeran), Dixo que traxéren-ylo ye una frase mal fecha.
Axetives o de relativu:
Ye la moza que-y lo traxo (Es la chica que se lo trajo)Non Ye la moza que tráxo-ylo ye una frase mal fecha.
Alverbiales:
Dá-ylo cuando lu veas .(Dáselo cuando lo veas)Non Dá-ylo cuando véaslu.
Si te lo faen, dí-yoslo (si te lo hacen díselo) Non Si faéntelo...
Anque-yos lo faigas nun-yos val. (Aunque se lo hagas no les vale) non Anque faigas-yoslo...Ye una frase mal fecha.
[editar] Atención a la coordinación
La Coordinación fai obligada la postposición de los pronomes átonos(los pronomes pasen tres del verbu)
Exemplos:
Mercólu y vendiólu (lo compró y lo vendió)
- Mercólu y lu vendió ye una frase mal fecha
[editar] Los posesivos
[editar] Los Indefiníos
[editar] Les preposiciones
- Preposiciones:
a,ante~énte baxo, cabo~co, contra~escontra, de, dende, en, ensin, ente, fasta~hasta, hacia, pa, per, por, según, sin~ensin, so, sobre~sobro, tres
Pa amás del so significáu de direición au se va tien tamién el significá de llugar au se ta:
Güei nun tán equí, tán pa Xixón (Hoy no están aquí, están en Xixón)
Ante / Énte tien el significáu de "delantre de". Taba falando con Xuan ante casa (Estaba hablando con Xuan delante de casa)
Ente tien el significáu de "nel mediu d'otros oxetos".
Escontra amás del so sentíu d'oposición a daqué indica direición hacia onde se va o aprosimación espacial o temporal:
Foron escontra Uviéu (Fueron hacia Uviéu)
[editar] Per y Por
Per tien n'asturianu un usu d'espaciu y tiempu. Por tien usu causal
Per
Úsase pa referise a:
a)Llugar per onde se va y sitiu onde se ta:
Baxa pela cai (Baja por la calle)
Anden pel camín (Andan por el camino)
Van per casa tolos díes (Van por casa todos los días)
Vieno per Payares (Vino por Payares)
b) Tiempu pel que pasa daqué:
Foi pela mañana (Fue por la mañana)
Fíxolo per Xineru (Lo hizo en Enero)
Trabayen pel día, non pela nueche (Trabajan por el día no por la noche)
Por
Úsase nel restu de les ocasiones:
La obra ta fecha pol conceyu (La obra está hecha por el municipio) Púnxose malu por nun beber (Se puso malo por no beber)
Vendiéren-ylu por un millón de pesetes (Se lo vendieron por un millón de pesetas)
¡Repara!
Nun ye lo mesmo:
a) Trabayar por Asturies (a favor d'Asturies)
Trabayar per Asturies ( a lo llargo d'Asturies)
b)¿Por qué lo faes? ¿Por qué lo haces?
¿Per qué camín lo faes? ¿Por qué camino lo haces?
[editar] Xuntures de preposiciones
N'asturianu ye mui común xuntar dos preposiciones:
Pa en: Déxalo pa en casa.
Pa con: Ye mui atentu pa cola familia.
Pente (per+ente): Taba pente'l matu.
Tres de: Guardárense tres del coche.
[editar] L'alverbiu
[editar] Terminaciones -u, -o
- Mou:
como, asina, ansí, bien, mal, rápido, adulces, sele, a modo, selemente, arré~adré, arrémente, dafechu, darréu, meyor, peor, bramente, talamente, igual, mesmamente, d'otramiente, albentestate, apriesa...
Esti ye ún de los aspeutos más abegosos no que toca al usu correutu de los alverbios n'asturianu. En xeneral na llingua falada la tendencia ye la terminación -o nel asturianu central y -u nel oriental, xunto cola neutralización en /U/ nes fales occidentales. Na llingua escrita esiste una convención (Gramática ALLA, 1998):
a) Terminen en -o los alverbios propios. anguaño, antaño, ceo, como, cuando, embaxo, tampoco, etc.D'igual miente los alverbios impropios que se formen a partir d'un axetivu. Ello permite estremar (como pasa na llingua falada central) l'axetivu masculín singular de 1ª persona (qu'acaba en -u), del alverbiu (qu'acaba en -o).
- Cantidá:
cuanto, muncho, mui, poco, abondo, enforma, bastante, demasiao, bien, cuasi~cuasimente, tanto, tan, daqué, dello, ná~nada, malpenes, menos, más, asgaya...
Xuan faló seriu (axetivu)/ Xuan faló serio (alverbiu=seriamente)
Tien pocu trabayu (axetivu)/ Trabaya poco (alverbiu)
Ye mui finu falando (axetivu)/ Fala mui fino (alverbiu=finamente)
b)Terminen en -o Les locuciones alverbiales formaes sobre un axetivu: alo cabero, n'abondo, no fondero, del too
- Dubia:
acaso, quiciabes~quiciás, igual, seique...
c) Sicasí, escríbense con -u final los alverbios propios dafechu, davezu, darréu, llueu, de xuru. D'igual miente ye con -u final la escritura de les locuciones alverbiales formaes a prtir d'un sustantivu: de momentu, al llau, nel fondu, n'efeutu, sin embargu, etc
[editar] Non y Nun
Nun emplégase cuandu acompaña al verbu o pronome átonu que d'elli dependa. Non úsase nel restu de los casos
Exemplos de Non y Nun
Taba Xuan?Non, nun taba.
Son coses non de muncha priesa.(Son cosas no de mucha prisa)
Nun me da más dicite que non(No me importa decirte que no.
- Afirmación:
sí, claro, de xuru, tamién, daveres, bramente...
Trabayen pel día, non pela nueche. (Trabajan por el día no por la noche)
Nun hai que-y lo dicir, non. (No hay que decírselo, no)
- Negación:
non, nun, tampoco...
[editar] Usos del alverbiu "ú"
L'alverbiu ú (donde) puede emplegase en dellos contestos estremaos:
a) Con verbu:
Ú vas? (Dónde vas?)
Per ú los viesti? (Por dónde los viste?)
Repara!
b)Ensin verbu:
Ú María? (Dónde está María?)
c) Axuntáu a los pronomes átonos lu, la, lo, los, les formando úlu, úla, úlo, úles, úlos:
Viesti a Xuan? (Viste a Xuan?)
Non. Úlu?(No. Dónde está?)
Apúrrime les tisories (Dame las tijeras)
Úles? (Dónde están?)
